भारतीय चार शंकराचार्य मठमध्ये ज्योतिषमठको शंकराचार्यमा आफ्नो दाबेदारी प्रस्तुत गरेकी नेपाली साध्वी हेमानन्द गिरिको दाबी खारेज गरिएको छ । उक्त मठको शंकराचार्य नियुक्तिको जिम्मा दिइएको भारत धर्म महामण्डलले उनको दाबी बिहीवार खारेज गरेको भारतीय सञ्चारमाध्यम नवभारत टाइम्सले आफ्नो समाचारमा उल्लेख गरेको छ ।
समाचारमा उल्लेख भएअनुसार मठाम्नाय महाअनुशासन ग्रन्थअनुसार शंकराचार्य नियुक्ति गर्ने प्रचलन छ । उक्त ग्रन्थमा वर्णन गरिएको नियमअनुसार शंकराचार्य पदका लागि दण्डी संन्यासी हुनुपर्ने पहिलो शर्त छ । भारतकै जुना अखडासँग आबद्ध साध्वी गिरि दण्डी संन्यासी नभएका कारण उनको दाबी खारेज गरिएको जनाइएको छ । महामण्डलको स्क्रिनिङ कमिटीले उनको नाम अस्वीकृत गरेको महामण्डलको जनरल सेक्रेटरी प्रो. शम्भुनाथले बताए । स्क्रिनिङ कमिटीको आगामी बैठकमा उनको नाममा छलफल नहुने समाचारमा उल्लेख गरिएको छ ।
यसअघि भारतको काशी विद्वत् परिषद्ले साध्वी गिरिलाई शंकराचार्य घोषणा नगरिएको स्पष्ट पारेको थियो । परिषद्ले प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्दै भनेको थियो, ‘विभिन्न पत्रपत्रिका तथा व्यक्तिगत सूचनाका आधारमा नेपालकी हेमानन्द गिरिलाई पशुपति मठको शंकराचार्य घोषणा गरिएको विषय जानकारीमा आएको छ । यसबारे परिषद्को ध्यानाकर्षण भएको छ ।’
परिषद्ले भगवान् शंकराचार्यले स्थापना गरेका भारतका चार पीठका पीठाधीश नै शंकराचार्य हुने र अन्य पीठको प्रमुख शंकराचार्य नहुने स्पष्ट पारेको थियो । शंकराचार्य हुनका लागि चाहिने योग्यताको बारेमा आदी शंकराचार्यले नै बनाएको मठाम्नाय महाअनुशासन ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको परिषदले जनाएको थियो ।
परिषद्का अध्यक्ष रामचन्द्र शुक्ल, वरिष्ठ उपाध्यक्ष प्रो. वशिष्ठ त्रिपाठी, महामन्त्री प्रो. शिवजी उपाध्यायले हस्ताक्षर गरिएको विज्ञप्तिमा भनिएको थियो, ‘कोही पनि व्यक्ति वा संस्था कसैलाई पनि शंकराचार्य घोषणा गर्न सक्दैन । भगवान् शंकराचार्यले स्थापना गरेका चार मठका प्रमुख बाहेक अन्य मठका प्रमुख शंकराचार्य होइनन् । त्यसैले काशी विद्वत् परिषद् यो घोषणा गर्दछ कि, हेमानन्द गिरिको नियुक्ति अवैधानिक हो ।’
उक्त मठको शंकराचार्यमा स्वरुपानन्द सरस्वती र स्वामी वासुदेवान्दको दाबीमा विवाद भएपछि भारतको हाइ कोर्ट इलाहावादले दुवैको दाबी खारेज गरेको थियो । त्यसपछि हाइ कोर्टले सो मठमा शंकराचार्य नियुक्त गर्न भारत धर्म महामण्डल, काशी विद्वत् परिषद् र तीनै मठका शंकराचार्यलाई जिम्मा दिएको थियो । त्यसपश्चात् हेमानन्दले उक्त पदमा दाबी गरे पनि दाबी खारेज भएको हो ।
यता, केही समयदेखि शंकराचार्यमा आफू नियुक्त भएको भन्दै हेमानन्द गिरिले भने नेपालमा प्रचारप्रसार गर्दै आएकी छिन् । उनले पहिला आफू ज्योतिषमठको शंकराचार्य नियुक्त भएको दाबी गर्दै आएकी थिइन् भने अहिले पशुपति मठको शंकराचार्य बनेको बताउँदै आएकी छिन् ।
को हुन् हेमानन्द गिरी ?
मोरङको पथरी बजार निवासी हेमानन्द गिरी महाराज भनिने महिला हेमाको माइती थर ढुंगाना हो । उनले महेन्द्र मोरङ क्याम्पस विराटनगर पढ्दा नेविसंघबाट राजनिति सुरु गरेकी हुन् । सुनसरीको दुहबीमा उनको बिबाह भएपनि घरजम भने दिगो हुन सकेन । त्यसपछि उनी केही समय बाबा रामदेवको पछि लागेर नेपालका लागि महिला योग प्रभारी अर्थात् अध्यक्ष पनि भइन् । तर चाँडै योग जीवनपछि उनी राप्रपा नेपालमा प्रवेश गरेर राजनीतिमा सक्रिय भइन् । उनले राप्रपा नेपालको तर्फबाट संघीय संसद् र त्यसपछि पथरी शनिश्चरे नगरपालिकाको प्रमुखमा चुनाव पनि लडिन् ।
त्यसपछि उनको हल्ला एकाएक भारतको चारै पीठको मठाधीशका गुरु मानिने जगतगुरु शंकराचार्यमा सिफारिश भएको भन्ने भयो । सन्तहरुको भेलामा हेमाले आफूलाई महिला शंकराचार्यका रुपमा प्रस्ततु गर्दै माग दाबी गरेकी थिइन् । हल्ला व्यापक भए पनि उनी जगतगुरु शंकराचार्य हुन सकिनन् । त्यसपछि गुपचुप रहेकी ढुंगाना एकाएक पहिलो महिला जगत्गुरु शंकाराचार्य भएको दाबी गर्दै चर्चामा आइन् । यतिखेर उनका सर्मथकरुले नेपालकी हेमानन्द गिरि महाराज पहिलो महिला जगतगुरु शंकराचार्य भएको भनेर खुबै प्रचारप्रसार गरिरहेका छन् ।
नवभारत टाइम्सले लेखेको समचार
एनबीटी, वाराणसी : ज्योतिष पीठ शंकराचार्य पद के लिए नेपाल में रहने वाली महिला महामंडलेश्वर साध्वी हेमानंद की एंट्री से नई बहस छिड़ी है। बहस का मुद्दा यह बना है कि क्या शंकराचार्य पद पर किसी साध्वी की नियुक्ति हो सकती है या नहीं। इसके पीछे कारण साफ है। संविधान समेत हर क्षेत्र में आधी आबादी को तरजीह भले ही मिली हो पर शंकराचार्य का चयन जिस मठाम्नाय महाअनुशासन ग्रंथ के आधार पर होना है उसमें महिलाओं के लिए जगह नहीं है। काशी विद्वत समाज ने इसको लेकर मोर्चा खोल दिया है। हालांकि शंकराचार्य चयन के लिए हाई कोर्ट से अधिकृत संस्था भारत धर्म महामंडल ने महिला-पुरुष के विवाद से बचने का रास्ता ढूंढ निकाला। स्क्रीनिंग कमिटी में विचार से पहले ही योग्यता के आधार पर साध्वी के दावे को ही खारिज कर दिया है।
हाई कोर्ट के आदेश के क्रम में भारत धर्म महामंडल की ओर से तय चयन प्रक्रिया के तहत देशभर के विद्वानों से शंकराचार्य पद के लिए नाम मंगाए गए हैं। इसमें से नाम छांट पैनल तय करने के लिए बनी स्क्रीनिंग कमिटी की बुधवार को पहली बैठक हुई थी, जिसमें से करीब दौ सौ अनुशंसा पत्रों के लिफाफे खोले जाने पर महिला मंडलेश्वर साध्वी हेमानंद का नाम सामने आने से हलचल मच गई।
लंबे तक की है साधना : पड़ोसी राज्य नेपाल के गौरीगंज स्थित वैदिक सूर्य शिवनाथ मठ से जुड़ी साध्वी हेमानंद ने हिमालय की गुफाओं में लंबे समय तक साधना की है। साध्वी को लेकर बहस छिड़ने और बाकी दावेदारों का जीवनवृत्त एवं अन्य विवरण न होने के कारण बैठक 15 जनवरी तक टाल दी गई। गुरुवार को इस मामले में तब नया मोड़ आ गया जब महामंडल के पदाधिकारयों ने साध्वी के दावे को ही खारिज कर दिया।
इस कारण दावा खारिज : महामंडल के जनरल सेक्रेटरी प्रो. शंभूनाथ ने बताया कि मठाम्नाय महाअनुशासन ग्रंथ में वर्णित नियमों के मुताबिक शंकराचार्य पद के लिए दंडी संन्यासी होना पहली शर्त है। जहां तक जूनागढ़ अखाड़े से जुड़ी साध्वी हेमानंद का सवाल है तो वह दंडी संन्यासी नहीं हैं। उनका दूसरे देश नेपाल में रहना भी बाधक है। मठाम्नाय में ऐसा कोई उल्लेख नहीं है कि किसी महिला को इस पद पर किस आधार पर प्रतिष्ठित किया जाए। ऐसे में साध्वी का नाम स्क्रीनिंग कमिटी की अगली बैठक में विचार के लिए नहीं रखा जाएगा।
विद्वत समाज भी साथ : काशी विद्वत परिषद के मंत्री डॉ. रामनारायण का कहना है कि संविधान में भले ही अधिकार मिले हों, लेकिन मठाम्नाय ग्रंथ में नारी को शंकराचार्य बनाने की व्यवस्था नहीं है। ऐसे में साध्वी के नाम पर विचार न करने का निर्णय सही है। उधर, काशी विश्वनाथ मंदिर न्यास के सदस्य एवं बीएचयू के प्रफेसर चंद्रमौलि उपाध्याय का कहना है कि शास्त्रीय परंपरा में शंकराचार्य पद के लिए किसी साध्वी के नाम पर विचार का उल्लेख नहीं मिलता है। बदलते काल खंड में बहुत सी परंपरा बदलती रही हैं। शंकराचार्य पद को लेकर भी परंपरा बदले या नहीं, इस पर सभी को मिलकर सोचना होगा।
हाई कोर्ट ने यह कहा : ज्योतिष पीठ के शंकराचार्य के रूप में स्वामी स्वरूपानंद सरस्वती और स्वामी वासुदेवानंद के दावे को हाई कोर्ट ने बीते 22 सितंबर को खारिज कर दिया था। कोर्ट ने भारत धर्म महामंडल व काशी विद्वत परिषद और द्वारिका, शृंगेरी व पुरी पीठ के शंकाराचार्यों से योग्य विद्वान को ज्योतिष पीठ के नए शंकराचार्य पद पर अभिषिक्त करने की जिम्मेदारी सौंपी है। इस पद की योग्यता का आधार मठाम्नाय महाअनुशासन ग्रंथ में वर्णित नियमों को माना है।










